Był ateistą i prowokatorem, futurystą i bezkompromisowym krytykiem współczesności. Chciał rozprawić się z Bogiem, a później napisał jedną z najgłośniejszych XX-wiecznych książek o Chrystusie. 8 lipca minęło 70 lat od śmierci Giovanniego Papiniego. To okazja, aby przypomnieć tego zapomnianego pisarza.
Giovanni Papini urodził się 9 stycznia 1881 roku we Florencji. Z tym miastem pozostał związany przez całe życie. Był jednym z tych twórców, u których trudno oddzielić książki od biografii. Kolejne dzieła Papiniego wyrastały z kolejnych fascynacji, buntów, rozczarowań i odkryć.
Nie był człowiekiem intelektualnego spokoju. Poszukiwał prawdy, ale często czynił to poprzez negację. Jego zainteresowania były bardzo szerokie. Od filozofii, przez literaturę, sztukę, religię i przemiany społeczno-polityczne. Związał się z awangardowym środowiskiem włoskich intelektualistów, współtworzył czasopisma, dyskutował z najważniejszymi ideami swojej epoki, był częścią nośnego wówczas futuryzmu. Jego obszerna twórczość obejmuje kilkadziesiąt publikacji, a papież Benedykt XVI we wstępie do swojej książki Jezus z Nazaretu zaliczył Dzieje Chrystusa Papiniego do serii pasjonujących książek o Jezusie, które miały wpływ na młodego Josepha Ratzingera.
Buntownik
Chciał być człowiekiem radykalnie nowoczesnym. A jednocześnie właśnie doświadczenie nowoczesności zaprowadziło go ostatecznie do pytania o Chrystusa. Dobrym świadectwem tego okresu są Pamiętniki Pana Boga z 1911 roku. Już sam pomysł książki pokazuje skalę prowokacji: Papini oddaje głos Bogu, ale jest to Bóg przedstawiony w sposób całkowicie odmienny od chrześcijańskiego Objawienia. To nie człowiek spowiada się przed Stwórcą. To Bóg niejako tłumaczy się człowiekowi ze stworzenia świata. W najbardziej radykalnym momencie pragnie nawet własnego unicestwienia poprzez zanik ludzkiej wiary.
Czytane dzisiaj Pamiętniki są interesujące nie tylko jako dokument młodzieńczego antychrześcijaństwa Papiniego. Widać w nich coś, co pozostanie w pisarzu na zawsze: niezdolność do obojętności wobec Boga. Ten problem widać też w książce Skończony człowiek. To jedna z najważniejszych książek dla zrozumienia jego osobowości: opowieść człowieka głodnego wiedzy, wielkości i absolutu, który kolejne intelektualne fascynacje doprowadza do granic możliwości, a następnie odkrywa ich niewystarczalność.
I wojna światowa
Przełom przyniosły doświadczenia kolejnych lat, a przede wszystkim I wojna światowa. Papini należał do zwolenników przystąpienia Włoch do wojny. Katastrofa wojenna stała się jednak dla całego pokolenia brutalną konfrontacją z wiarą w postęp. Europa, która tak bardzo ufała nauce, technice i własnej cywilizacyjnej dojrzałości, wykorzystała swoje osiągnięcia do prowadzenia wojny na niespotykaną wcześniej skalę. A w nim dojrzewała w tym czasie przemiana religijna. Nie był to nagły zwrot człowieka, który jednego dnia odrzucił wszystkie wcześniejsze przekonania. Bardziej trafne wydaje się mówienie o długiej drodze. Buntownik stopniowo dochodził do przekonania, że odpowiedzi, których bezskutecznie szukał w kolejnych filozofiach i ideologiach, powinien szukać w chrześcijaństwie. Owocem tej przemiany stała się książka, która przyniosła mu światową sławę.
Dzieje Chrystusa
W 1921 roku ukazała się Storia di Cristo – Dzieje Chrystusa. Nie jest to książka teologa piszącego systematyczny traktat chrystologiczny. Nie jest to również chłodna rekonstrukcja życia Jezusa. Papini opowiada historię Chrystusa z żarliwością człowieka, który ma poczucie, że właśnie odnalazł coś, czego szukał przez znaczną część życia. Książka jest bardzo osobista. Chrystus Papiniego nie jest jedynie wielkim nauczycielem moralności ani postacią należącą do historii. Dawny zwolennik radykalnej przebudowy świata odkrywa również inny rodzaj rewolucji. Ewangelia ma zmienić nie tylko struktury, ale przede wszystkim człowieka. Szczególne znaczenie ma dla Papiniego Kazanie na Górze. W świecie zafascynowanym techniką i własnymi osiągnięciami, właśnie błogosławieństwa Chrystusa stają się dla niego jednym z największych i inspirujących świadectw duchowej wielkości chrześcijaństwa.
Nawrócenie
W przypadku Papiniego szczególnie interesujące jest to, że nawrócenie nie uczyniło z niego spokojnego pisarza religijnego. Wcześniej atakował chrześcijaństwo w imię nowoczesności. Później, coraz częściej oceniał nowoczesność z perspektywy chrześcijaństwa. Z tego okresu pochodzi między innymi Święty Augustyn. Wybór bohatera nie wydaje się przypadkowy. Papiniego musiała fascynować historia człowieka, który sam długo szukał prawdy poza chrześcijaństwem, zanim odnalazł ją w Chrystusie.
W 1931 roku ukazał się Gog – jedna z najbardziej niezwykłych książek Papiniego. Jej bohater jest człowiekiem niewyobrażalnie bogatym. Dzięki pieniądzom może podróżować po świecie, spotykać najwybitniejszych ludzi swojej epoki, kupować rzeczy i doświadczenia, realizować najbardziej niezwykłe pomysły. Teoretycznie jest więc człowiekiem całkowicie wolnym. Ale nie jest szczęśliwy. Gog staje się karykaturą człowieka nowoczesnego: ma środki, ale brakuje mu celu. Może spełniać kolejne pragnienia, ale nie potrafi odpowiedzieć na pytanie, czego naprawdę powinien pragnąć. Papini tworzy przy tym galerię groteskowych spotkań i pomysłów. Kpi z kultu nowości, intelektualnych mód, pseudoduchowości, obsesji postępu i przekonania, że wszystko można przeliczyć na pieniądze. Gog pokazuje świat posiadający coraz więcej narzędzi, ale coraz mniej pewny tego, do czego powinny służyć.
Tytułowy bohater Goga może kupić niemal wszystko, ale nie potrafi nadać sensu własnej wolności. Chrystus z wcześniejszej książki Papiniego proponuje dokładnie odwrotną hierarchię: człowiek odnajduje siebie nie przez posiadanie coraz większej liczby rzeczy, lecz przez przemianę własnego życia. W chrześcijaństwie Papini odnajduje również wymiar społeczny. Szczególnie mocno pisarz reaguje na podporządkowanie człowieka pieniądzowi. Ewangeliczną scenę wypędzenia kupców ze świątyni interpretuje jako konflikt Chrystusa ze światem interesów, zysku i ekonomicznej władzy. Jego język jest gwałtowny, ale pytanie pozostaje ważne: czy gospodarka jest dla człowieka, czy człowiek dla gospodarki?
Chrześcijanin
Chrześcijański zwrot Papiniego wpłynął również na jego zainteresowanie wielkimi postaciami europejskiej kultury. Pisał o Dantem i Michale Aniele. Powracał do św. Augustyna. W Świadkach męki ponownie kierował uwagę ku wydarzeniom związanym z Chrystusem. Nie jest przypadkiem, że w późniejszej twórczości coraz częściej interesowali go ludzie i dzieła stojące na styku sztuki, wiary i pytań o ostateczne przeznaczenie człowieka. Papini, który rozpoczynał jako burzyciel tradycji, stopniowo stał się jej odkrywcą.
Najciekawszym aspektem historii włoskiego pisarza pozostaje jednak osobisty charakter jego nawrócenia. Nie chodziło tylko o zmianę światopoglądu: ateista uznał istnienie Boga, a przeciwnik Kościoła został katolikiem. Papini coraz wyraźniej rozumiał chrześcijaństwo jako drogę przemiany samego siebie.
Schyłek życia Papiniego był naznaczony cierpieniem i postępującą chorobą. Pisarz tracił możliwość swobodnego poruszania się, a z czasem także mówienia i widzenia. Otoczony był także ostracyzmem i niezrozumieniem.
Papini w Polsce
Twórczość Papiniego była niegdyś w Polsce znacznie lepiej znana. Dzieje Chrystusa ukazały się po polsku już w 1922 roku. W 1933 roku wydano Goga, a rok wcześniej Świętego Augustyna. Przed wojną polski czytelnik otrzymał również Skończonego człowieka. Po wojnie szczególną rolę w przypominaniu włoskiego pisarza odegrał Instytut Wydawniczy PAX. Ukazały się: Dante żywy, Święty Augustyn, Michał Anioł na tle epoki, Świadkowie męki oraz Powtórne narodziny. Archiwum polskich wydań pokazuje, jak istotne miejsce zajmował kiedyś Papini w katolickim obiegu czytelniczym. Dzisiaj część tych książek dostępna jest w antykwariatach i pozostaje poza głównym nurtem literatury.
Warto zaznaczyć, że nie należy traktować Giovanniego Papiniego jako pomnikowego „pisarza katolickiego”. Jego droga była skomplikowana. Popełniał błędy, angażował się politycznie w sposób budzący kontrowersje, bywał niesprawiedliwy w ocenach, przesadny i prowokacyjny. Nawrócenie nie usunęło wszystkich sprzeczności jego osobowości. Papini pokazuje, że droga do wiary może prowadzić poprzez bunt, zwątpienie i intelektualne poszukiwania. Co więcej, odnalezienie Chrystusa nie oznaczało dla niego końca zadawania pytań. Młody Papini pytał, czy człowiek może uwolnić się od Boga. Autor Goga pytał, co człowiek zrobi z wolnością, pieniędzmi i możliwościami, jeśli nie wie, czemu mają służyć. Autor Dziejów Chrystusa doszedł natomiast do przekonania, że odpowiedzi należy szukać w Ewangelii.
Niech lipcowa, siedemdziesiąta rocznica śmierci Papiniego stanie się zaproszeniem do zapoznania się z historią i twórczością Florentczyka, który przez znaczną część życia próbował znaleźć odpowiedź na pytanie o Boga – najpierw walcząc z Nim, później Go poszukując, a ostatecznie próbując za Nim podążać.
/ab
