Książka Femina. Ukryta historia kobiet średniowiecza to fascynująca podróż po czasie błędnie nazywanym „ciemnymi wiekami”. Janina Ramirez obala wiele mitów, przybliża mało znane postacie, trzymając się ściśle faktów i badań naukowych. Ta lektura to nie tylko biografie ważnych dla średniowiecza osób, lecz wypełnienie luk w obrazie naszej przeszłości.

Przyznam, że tytuł książki napawał mnie pewnymi obawami co do feministycznej (w złym tego słowa znaczeniu) narracji, którą mogłaby się posługiwać autorka. Pierwsze rozdziały czytałam z lekką rezerwą. Jednak książka, chociaż napisana lekko i publicystycznie, jest bardzo rzeczowa i podparta licznymi źródłami – o czym świadczyć może 60-stronicowa część z przypisami oraz bibliografią. Dbałość o szczegóły i jasne rozróżnienie, kiedy jest mowa o rzetelnych danych, a kiedy autorka przytacza domysły i hipotezy naukowców, zrobiły na mnie duże wrażenie. W dobie szybkich informacji bez źródeł, fake newsów oraz AI bardzo cenię sobie twórców popularnonaukowych, którzy prezentują takie podejście i traktują odbiorcę z szacunkiem.

Pozycja jest podzielona na dziewięć rozdziałów. Każdy rozpoczyna się od opisu nowożytnego odkrycia, które jest punktem wyjścia do przedstawienia historii niezwykłej kobiety oraz czasów, w jakich żyła. Opowieści dotyczą różnych miejsc w obrębie Starego Kontynentu. Rozdziały ułożono chronologicznie – zaczynając podróż w VII wieku, poznajemy zmieniające się realia Europy aż do wieku XVI.

Chociaż książka nie jest przykładem literatury religijnej, wiele wątków w tej opowieści oscyluje wokół wiary katolickiej. Nic dziwnego, biorąc pod uwagę rolę, jaką Kościół odgrywał w średniowieczu. Autorka pokazuje pozytywny wpływ, jaki chrześcijaństwo miało na społeczeństwo różnych krajów europejskich, chociażby w kwestii godności kobiety, dostępu do edukacji, rozwoju piśmiennictwa itd., ale nie stroni i od tematów trudnych, jak inkwizycja. Moim zdaniem, to książka, która otwiera oczy na wiele wątków historii naszego kontynentu, nie daje też uproszczonych odpowiedzi. Prezentując czytelnikowi fakty, skłania do refleksji oraz samodzielnej oceny procesów historycznych.

Duże wrażenie zrobiła na mnie historia wprowadzająca do opowieści o św. Hildegardzie. Przenosimy się do Niemiec zaraz po II wojnie światowej i śledzimy brawurową akcję dwóch kobiet – Caroline Walsh i Margarete Kühn – które wykradły z terenu wschodnich Niemiec i przewiozły tysiące kilometrów dalej, do bezpiecznego miejsca, bezcenny rękopis zawierający prawie wszystkie dzieła (wizje, muzykę, pisma językoznawcze, kazania, biografię oraz listy) Hildegardy z Bingen. Księga została stworzona jeszcze za życia świętej, około roku 1179. Dzisiaj mamy do niej dostęp tylko dzięki odwadze, pomysłowości i mądrości tych dwóch kobiet.

Do kobiet, o których napisała autorka, należą postacie dobrze znane w Polsce, jak wspomniana św. Hildegarda czy św. Jadwiga Andegaweńska. Podczas lektury mamy możliwość zagłębienia się w mniej znane fakty z ich życiorysów. Pokazane są bez idealizowania, jak to mamy w zwyczaju czynić względem świętych oraz ważnych dla historii postaci. Autorka pomaga nam zrozumieć kontekst, w jakim żyły bohaterki, aby nasze dzisiejsze spojrzenie i ocena nie przekłamały obrazu.

Lektura przybliża też postacie mniej znane, jak księżniczka z Loftus czy Wojowniczka z Birki, dzięki której Janina Ramirez obala mity dotyczące świata wikingów, a także królowe Cynethryth i Ethelfleda, które władały Anglią w VIII i XIX wieku. Poprzez zagłębienie się w symbolikę tkaniny z Bayeux poznajemy też historię grupy kobiet, które wykonały to niesamowite dzieło.

Mimo pokaźnej dawki wiedzy, język publikacji jest bardzo lekki, obrazowy, a wszystkie potencjalnie niezrozumiałe dla czytelnika słowa są zgrabnie wyjaśnione w tekście. Całość czyta się bardzo płynnie, bardziej jak powieść niż książkę historyczną.

To kolejny punkt, który budził moje obawy. Przyznaję się bez bicia – nie jestem ani wielką fanką, ani znawczynią historii. Ale Janina Ramirez tak świetnie wykorzystuje swoje doświadczenie w pracy nad programami dla BBC, że potrafi „wyłuskać” ciekawostki i przekazać wiedzę w sposób bardzo przystępny dla laika.

„Nowe ujęcie przeszłości może mieć wpływ na teraźniejszość. W czasach ekspansji kolonialnej, kiedy potrzebne było poparcie dla handlu niewolnikami, historycy karmili czytelników opowieściami o odkryciach i zdobywcach. Kiedy potrzebowano żołnierzy, którzy gotowi byli zginąć za króla i kraj, historycy dostarczali ludziom opowieści o bohaterach i wojownikach. Kiedy społeczeństwo popierało dominację mężczyzn i podległość kobiet, historycy przyjmowali męski punkt widzenia. A jak pisać historię dzisiaj, kiedy tyle osób usilnie dąży do wprowadzenia większej równości? Czy spojrzenie wstecz może wpłynąć na to, jak zobaczymy przyszłość? Mój pomysł na zmianę perspektywy polega na tym, by znaleźć silne i sprawcze kobiety z okresu średniowiecza i dać dzisiejszym czytelnikom nowe opowieści. Wiem, że to stronnicze podejście, jako że historia jest subiektywna na mocy swej natury, nawet gdy staramy się być zupełnie obiektywni” – pisze Ramirez w słowie wstępnym.

Dzięki jej książce średniowieczne kobiety odzyskują głos i znamy wpływ, jaki miały na otaczający je świat – były reformatorkami, decydentkami, wojowniczkami i przywódczyniami, artystkami, uczonymi, banitkami, a nawet królami. A my, współcześni ludzie, odzyskujemy część historii, wcześniej pomijanej poprzez wybiórcze przedstawianie faktów oraz niedokładne metody badawcze.

Femina. Ukryta historia kobiet średniowiecza, Janina Ramirez, Wydawnictwo Prześwity, Warszawa 2025

Tekst pochodzi z kwartalnika "Civitas Christiana" nr 2/2026

/ab