W maju 2026 roku Instytut Wydawniczy PAX wydał książkę Prymas Stefan Wyszyński w realiach PRL – 16 czerwca w Warszawie odbyło się spotkanie z jej autorem dr. hab. Rafałem Łatką.

Książka jest efektem wieloletnich badań i analiz źródłowych Autora, dotyczących Kościoła katolickiego w Polsce po 1945 r. W szeroki sposób wykorzystał on liczne materiały archiwalne, w tym niedostępne przez wiele lat zbiory znajdujące się w zasobach kościelnych.

Prelegent wraz z prowadzącym rozmowę, Mateuszem Zbrogiem, zastanawiali się, co sprawiło, że prymas Stefan Wyszyński stał się, choć nigdy nie przejawiał takich ambicji, mężem stanu, politykiem i dyplomatą, a także postacią, z którą liczyli się komuniści.

Rozmowa zaczęła się od wskazania, że już przed II wojną światową ksiądz Stefan Wyszyński był znanym profesorem, znakomitym znawcą katolickiej nauki społecznej, dogłębnie studiującym różne ideologie, z którymi stykał się bezpośrednio w czasie podróży studyjnych po wielu krajach Europy.

Prelegent wskazywał na wielki hart ducha i bezkompromisowość prymasa w sprawach pryncypialnych, jak np. wolność i godność jednostki, człowieczeństwo, ochrona życia nienarodzonego. Podkreślał, że dla prymasa człowiek był zawsze najważniejszy, znajdował się zawsze w centrum zainteresowania, a ludzka praca stanowiła wielką wartość, zwłaszcza praca wkładana w dobro wspólne, dobro Ojczyzny. Sam także należał do ludzi niezwykle pracowitych, niemarnujących czasu. Miał wielką umiejętność przemawiania do prostego człowieka, dostrzegania jego roli i wartości w społeczeństwie. Jako przykład wielkiej odwagi społecznej prymasa został wskazany List biskupów polskich do biskupów niemieckich.

Podczas rozmowy poruszona została kwestia wypracowania wspólnego zdania w episkopacie w okresie tuż powojennym, co było długim i trudnym procesem, zwłaszcza przy naciskach władzy komunistycznej i jawnym zwalczaniu Kościoła w Polsce, w tym uwięzieniu prymasa na trzy lata. Bez dyplomacji prymasa, umiejętnie prowadzonych rozmów z komunistami – nie w duchu uległości, lecz ze spokojnym naciskiem i dążeniem do dobrze zaplanowanych celów, prawdopodobnie nie byłoby możliwe przetrwanie Kościoła w Polsce, a w szczególności osiągnięcie jego wysokiej pozycji społecznej w PRL.

Przywołani zostali współpracownicy kardynała Wyszyńskiego, na których mógł polegać, jak i postaci, które niechlubnie wsławiły się w historii Kościoła. Zagrożenie, brak zaufania, pełna inwigilacja, garstka lojalnych pełnych poświęcenia współpracowników – oto codzienność i realia życia kardynała Wyszyńskiego w PRL.

Rozmowa kilkukrotnie kierowała się na powstańcze losy księdza Stefana Wyszyńskiego i na wspomnienie wydanego także w tym roku przez Instytut Wydawniczy PAX komiksu Będziesz miłował. Powstańcze losy księdza Stefana Wyszyńskiego. Rozmówcy wskazywali przy tym na to, że doświadczenia i przeżycia wojenne, a także wydarzenia w Budapesztu ’56 i Pragi ’68, podpowiadały mu, by ostrożnie, nieco zachowawczo, w sposób bardzo wyważony podchodzić do wydarzeń w Polsce np. roku 1980. Stąd motto określające w tym względzie postawę Wyszyńskiego: „Dla Polski należy pięknie żyć a nie pięknie umierać”.

Był czcicielem polskiej historii, nigdy nie mówił o rzeczach przypadkowych ani nieprzemyślanych. Czy był politykiem? Był kimś więcej – kształtował realia. Podczas rozmowy zwrócono uwagę na to, że prymas postawił na prosty przekaz – religię, która porwie masy, religię bez nadmiernej otoczki intelektualnej, która mogłaby być niezrozumiała dla przeciętnego człowieka. Książka zawiera wiele cytatów. Na koniec spotkania mocno został zaakcentowany jeden z nich, zamieszczony na okładce książki. Jest on przesłaniem skierowanym do każdego człowieka, tak naprawdę bez względu na pełnioną przez niego rolę w społeczeństwie. Warto zwrócić na niego uwagę, także ze względu na pozorną tylko jego prostotę: „Każdy kto chce władać Państwem, Narodem, Kościołem czy Rodziną, musi naprzód nauczyć się władać sobą. Każdy kto chce, by naród był pracowity, sam musi być pracowity. Każdy kto chce, by naród był mądry, musi zabiegać o mądrość, by naród żył w miłości, musi sam umieć miłować, by naród był w jedności i pokoju, musi sam być jednością w sobie, opanowany wewnętrznie, pełen wewnętrznego pokoju. Człowiek bez pokoju nikomu pokoju nie da. Człowiek bez miłości nie udzieli miłości. Człowiek bez mądrości nikomu jej nie przekaże. Człowiek niecierpliwy nie zaprowadzi wokół siebie równowagi i ładu”.

dr hab. Rafał Łatka – historyk i politolog, dr hab. nauk humanistycznych w zakresie historii, profesor Uniwersytetu Stefana Kardynała Wyszyńskiego, dr nauk społecznych w zakresie nauk o polityce, główny specjalista w Biurze Badań Historycznych IPN, koordynator Centralnego Projektu Badawczego IPN: „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944–1989”. Autor, współautor lub redaktor ponad 50 książek, m.in.: "Episkopat Polski wobec stosunków państwo–Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970–1989", "Kościół katolicki w Polsce rządzonej przez komunistów".

/mdk