prof. Strzałkowska: Księga Powtórzonego Prawa - testament i repetytorium

2022/10/27
The Book of Deuteronomy Debarim. Hebrew with translation in Judo Arabic transcribed in Hebrew letters. From Livorno 1894 CE. Moroccan Jewish Museum Casablanca
Fot. "The Book of Deuteronomy" by Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg), CC BY-SA 4.0

Księga Powtórzonego Prawa zamyka narrację zawartą na kartach Pięcioksięgu, obejmującą dzieje od stworzenia świata do śmierci Mojżesza, i stanowi zarazem podsumowanie przedstawionego licznie na kartach Tory prawodawstwa. Pośród pięciu ksiąg pierwszej części Starego Testamentu stanowi ona ważne dopełnienie i domknięcie opowieści oraz podsumowanie i zebranie w całość przepisów dotyczących różnych aspektów życia religijnego i społecznego biblijnego Izraela.

Nazwa

Hebrajska nazwa ostatniej księgi Pięcioksięgu brzmi Debarim [czyt. dewarim], co znaczy „Słowa”, i pochodzi (tak jak w przypadku pozostałych ksiąg Tory) od pierwszych słów księgi: „Tymi słowami przemawiał Mojżesz do całego Izraela za Jordanem na pustyni” (Pwt 1,1). Ten swoisty tytuł to zarazem doskonałe wprowadzenie do tego, jaka jest Księga Powtórzonego Prawa: składają się na nią bowiem ostatnie słowa, mowy, zalecenia, upomnienia, które starszy już Mojżesz, w obliczu zbliżającej się śmierci, pozostawia Izraelitom. Ale hebrajski termin Debarim może oznaczać jednocześnie „Czyny”, bo słowa wypowiadane, zwłaszcza przez tak ważną postać jak Mojżesz, mają moc, mają być wprowadzane w życie przez Izraelitów i przemieniać ich życie, czynić lepszym, zwłaszcza wtedy, gdy pod wodzą następcy Mojżesza, Jozuego, wejdą już oni do Ziemi Obiecanej. Mojżesz, żegnając się z narodem, pozostawia mu to, co najważniejsze.

Biblia Grecka na określenie tytułu tej księgi używa nazwy Deuteronomion, składającej się z dwóch członów: deuteros, czyli „powtórny, wtórny, drugi”, i nomos, czyli „prawo”: zatem tytuł grecki (a potem także łaciński Deuteronomium) oddaje to, co mamy w języku polskim „powtórne, drugie, powtórzone prawo”. Ta nazwa nawiązuje do Pwt 17,18, gdzie w greckiej wersji księgi występuje wyrażenie „powtórne prawo”, w znaczeniu „powtórny zapis”, „powtórne rozporządzenie”, podczas gdy w tekście hebrajskim chodziło o „kopię”, „odpis” Prawa, które wspomniany w tekście przyszły król „będzie miał przy sobie i będzie czytał po wszystkie dni swego życia, aby się nauczył czcić Pana, Boga swego, strzegąc wszystkich słów tego Prawa i stosując jego postanowienia” (Pwt 17,19). Prawo to coś, co ma zachowywać przy życiu, co należy powtarzać i czego należy uczyć, by dobrze żyć.

W nazwie greckiej zwraca się zatem uwagę na prawodawstwo, które w znacznej części w Księdze Powtórzonego Prawa stanowi właśnie powtórzenie oraz zaktualizowanie przepisów i rozporządzeń podanych w poprzednich księgach, opowiadających o dziejach Izraelitów pod wodzą Mojżesza. Stąd Pwt może stanowić swoistą powtórkę materiału, repetytorium. W starożytności istniało znane łacińskie powiedzenie: repetitio est mater studiorum („powtarzanie jest matką nauki”) – tym właśnie jest Księga Powtórzonego Prawa: powtórzeniem, które ma pomóc dobrze zapamiętać to, co stanowi najważniejszą spuściznę biblijnego Izraela.

Treść i kompozycja

Księga została opracowana w formie długiej, pięknej, a czasem bardzo osobistej pożegnalnej mowy Mojżesza, jakby jego testamentu. Czytelnik odnosi wrażenie, że zawiera historię ostatnich dni życia wielkiego przywódcy i prawodawcy, który wykorzystuje nawet ostatnie momenty, by przekazać ludowi to, co najistotniejsze. W księdze często powtarzają się słowa: „Mojżesz powiedział...”. Dzięki takiej formule wprowadzającej, rozporządzenia i przepisy nabierają charakteru mów i pouczeń. Księga jest zbiorem praw oraz reguł postępowania wydzielonych czterema tytułami, umieszczonymi kolejno w Pwt 1,1; 4,44; 29,1 oraz 33,1. Tytuły te dzielą księgę na cztery nierówne rozmiarami części, traktowane jako kolejne „mowy Mojżesza”:

  1. Pwt 1,1-4,43: pierwsza mowa Mojżesza;
  2. Pwt 4,44-28,69: druga mowa Mojżesza;
  3. Pwt 29-32: zawarcie przymierza w Moabie;
  4. Pwt 33-34: błogosławieństwo Mojżesza i jego śmierć.

Część pierwsza stanowi retrospektywne spojrzenie na wędrówkę od pobytu pod Synajem do przybycia do Moabu. Przypomina najważniejsze epizody, podkreślając skuteczność opieki Bożej nad Izraelem wyprowadzonym z niewoli i prowadzonym ku Ziemi Obiecanej. Jeden z kluczowych tematów stanowi wskazanie na los Mojżesza, który będzie oglądał kraj na własne oczy, ale Jordanu nie przejdzie (3,27) i nie wprowadzi Izraelitów do kraju, który przyobiecał im Bóg.

Zasadniczy trzon całej Księgi stanowi część druga, znana jako Kodeks Deuteronomiczny (Pwt 5-28). Cały ten zbiór rozporządzeń, który otwiera druga wersja Dziesięciorga Przykazań (Pwt 5; mająca swój odpowiednik w Księdze Wyjścia – Wj 20), wyróżnia się spójnością. Można w nim rozpoznać następujące tematy:

  1. a) Pwt 5-11: wprowadzenie historyczne, czyli podstawy przepisów Prawa oraz główne wymogi czci Boga wraz z zachętami do posłuszeństwa i lojalności;
  2. b) Pwt 12-26: korpus Prawa: nakazy i przykazania dotyczące różnych aspektów życia jednostki i wspólnoty wierzących;
  3. c) Pwt 27-28: błogosławieństwa (za wierność) i przekleństwa (za niewierność).

Jest to schemat typowy dla rzeczywistości przymierza, a podobną strukturę można było wcześniej odnaleźć w Księdze Wyjścia.

Niektórzy uważają, że tekst Pwt 5-28 mógł stanowić wspomnianą w innych miejscach Biblii „Księgę Prawa”, odnalezioną za panowania króla Jozjasza (640-609 przed Chr.) podczas prac remontowych w świątyni jerozolimskiej w 622 r. przed Chr. (2Krl 22,3-20; 23,1-3.21-23). Jej zapis mógł być przechowywany jako świadectwo przymierza na Synaju, odnowionego po wejściu Izraelitów do Kanaanu. Do owej starożytnej „Księgi Praw” w późniejszym okresie dodano wprowadzenie (Pwt 1-4) oraz zakończenie (Pwt 29-32) z opisem przymierza w Moabie oraz błogosławieństwa i śmierci Mojżesza.

Teologia

W Pwt mamy do czynienia z prawodawstwem podanym w perspektywie pastoralnej. Rozporządzenia zostały ujęte w formie zachęty, czyli parenezy. Ten pastoralny styl przybliża Prawo, potwierdza jego zasadność i potrzebę.

Księga zawiera rozmaite prawa i rozporządzenia, które w biblijnym Izraelu nagromadzono przez wieki. Dzięki zebraniu ich w całość, powtórzeniu tego, co znano z wcześniejszych tradycji, możemy je poznać, odtworzyć ich ewolucję oraz opisywać życie wspólnoty wierzących. Rozporządzenia te mają charakter zobowiązania i powinności. Oznaczają, że Boga należy nie tylko wielbić, lecz także Mu służyć, co oznacza potwierdzanie swojej wiary określonym sposobem życia. Wiara musi być czytelna i posiadać wymiar świadectwa. Największe świadectwo daje tu sam Mojżesz.

Pośród najważniejszych tematów teologicznych, które pojawiają się w księdze, najistotniejsza jest koncepcja istnienia ludu Bożego i idea Bożego wybrania tego ludu (zob. Pwt 6,5; 29,12): lud Bożego wybrania realizuje powołanie na płaszczyźnie historii, a jego historia stanowi składnik Bożego planu zbawienia wszystkich ludzi. Historia i dzieje nabierają zatem wartości religijnej i teologicznej. Wybranie i powołanie Izraelitów są postrzegane jako powinność, zobowiązanie, natomiast ich realizacja tworzy wspólnotę ludzi, którzy kierują się tą samą wiarą i jej wzniosłymi wymaganiami.

Z ideą wybrania łączy się nierozerwalnie wątek obietnicy: Bóg, powołując patriarchów (pater – „ojciec”, arche – „początek”, „ojcowie początków”), dał im obietnice: swojej opieki oraz ziemi, które realizował w rozmaitych wydarzeniach wędrówki Izraelitów i w życiu samego Mojżesza. Powinnością Izraelitów jest pamiętać o owych obietnicach i ich wypełnianiu. Mojżesz. podsumowując to, co najważniejsze, podkreśla, że Bóg nieustannie opiekuje się swoim ludem i jest wierny swojemu słowu. I właśnie na tym ma opierać się pewność przyszłości, bo Bóg nigdy nie pozostawi swoich wybranych bez pomocy ani też o nich nie zapomni. Mojżesz jednocześnie przestrzega, by i Izraelici pozostali wierni zobowiązaniom wynikającym z przymierza z Bogiem, bo te są gwarantem dobrego życia.

Dar ziemi, który stanowi konkretny wyraz Bożej obietnicy, ma być tym, co spaja naród w drodze i daje nadzieję na przyszłość. W Księdze Powtórzonego Prawa mamy sytuację, w której naród Izraela jeszcze jest w drodze ku Ziemi Obiecanej. Obecny w księdze nacisk na prawodawstwo społeczne w wypowiedziach Mojżesza wynika z tego, by tej nadziei nadać konkretny wymiar: Prawo ma nadać kształt życiu w owej wymarzonej, obiecanej przez Boga ziemi.

Księga stanowi zatem swoisty testament i repetytorium. Pouczenie przekazane jest z miłością przywódcy ludu dla synów Izraela, by ci ponieśli je w przyszłość i na nim budowali swoją tożsamość.

Dr hab. Barbara Strzałkowska, prof. UKSW
Kierownik Katedry Egzegezy Starego Testamentu

Tekst pochodzi z kwartalnika "Civitas Christiana" nr 4 | październik-grudzień 2022

/em

Zobacz inne artykuły o podobnej tematyce
Kliknij w dowolny hashtag aby przeczytać więcej

#OKWB #4-2022 #kwartalnik Civitas Christiana #UKSW #Biblia
© Civitas Christiana 2022. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Projekt i wykonanie: Symbioza.net
Strona może wykorzysywać pliki cookies w celach statystycznych, analitycznych i marketingowych.
Warunki przechowywania i dostępu do cookies opisaliśmy w Polityce prywatności. Więcej