6 września 2025 roku na placu Wolności w Tallinnie odbyła się beatyfikacja arcybiskupa Eduarda Profittlicha SJ, który stał się pierwszym w historii Kościoła błogosławionym z tego kraju. Kim był duchowny urodzony w Niemczech? Jaki miał związek z Polską i Polakami? I w jakich okolicznościach znalazł się w Estonii i tam służył wiernym?

Eduard Profittlich urodził się 11 września 1890 roku w Birresdorfie w Niemczech. Przyszedł na świat jako ósme z dziesięciorga dzieci swoich rodziców, Doroty i Markusa Profittlichów. Po ukończeniu edukacji rozeznawał swoje powołanie. Dużą rolę w spełnieniu jego pragnienia o byciu kapłanem odegrał jego starszy brat Peter, który pracował jako misjonarz w Brazylii i tam też zmarł. 11 kwietnia 1913 roku Eduard wstąpił do nowicjatu Towarzystwa Jezusowego w Holandii. Jezuici w tym czasie zostali wygnani z Niemiec i przez złożoną sytuację polityczną byli zmuszeni do kontynuowania formacji za granicą.

Studia, wojna i początki służby

Eduard rozpoczął studia filozoficzne oraz teologiczne w Valkenburgu w Holandii, jednak w trakcie I wojny światowej musiał przerwać naukę. Przez rok pełnił służbę jako sanitariusz w szpitalu wojskowym. To były początki zaangażowania Profittlicha w dzieła miłosierdzia. Wiele lat później został odznaczony przez niemiecki rząd za oddaną służbę w tym ośrodku zdrowia.

Po zakończeniu wojny kontynuował naukę w Valkenburgu. 27 sierpnia 1922 roku otrzymał święcenia kapłańskie, a trzy dni później odprawił mszę prymicyjną. Po ukończeniu studiów w Holandii rozpoczął naukę na uniwersytecie w Krakowie. Podjął ponownie studia filozoficzne oraz teologiczne, ale już na poziomie doktoranckim. Zaangażowanie duszpasterskie Profittlicha w trakcie studiów było bardzo duże. Wyspowiadał w tym czasie 250 osób, a 30 osób odbyło u niego spowiedź generalną (z całego życia). Zaopatrzył jedną osobę sakramentem chorych i wygłosił 10 kazań. Nie należał do rekordzistów, jednak biorąc pod uwagę fakt, że dopiero uczył się języka polskiego, takie statystyki robią wrażenie.

Polska i Polacy

Pierwszym miejscem w Polsce związanym z Eduardem jest Kraków, a konkretnie Jezuickie Collegium Maximum Najświętszego Serca Jezusowego (dziś Uniwersytet Ignatianum). To tam studiował przez dwa lata, do 1924 roku, broniąc najpierw w 1923 roku doktoratu z filozofii, a rok później z teologii. Kolejnym miejscem jest Opole, które po części można uznać za „polski akcent”, bo jednak w tamtych czasach leżało na terytorium niemieckim. Eduard Profittlich pracował tam przez trzy lata (1925-1928) jako duszpasterz, zarówno z ludnością niemiecką, jak i polską. Dobrze posługiwał się już językiem polskim.

Po pracy duszpasterskiej w Opolu przeniósł się do Hamburga, gdzie był duszpasterzem dla emigrantów z Polski. Wszędzie, gdzie służył, był doceniany przez ludzi za swoje zaangażowanie i ciężką pracę. 2 lutego 1930 roku złożył śluby wieczyste i niedługo po tym wydarzeniu trafił do Estonii, gdzie został wysłany przez Niemiecką Prowincję Zakonu Jezuitów. Tam przez dziesięć lat odgrywał znaczącą rolę w budowaniu Kościoła katolickiego w kraju. Najpierw został skierowany do parafii św. św. Piotra i Pawła w Tallinnie, w której był proboszczem. Decyzję tę podjął administrator apostolski Estonii, abp Antonio Zecchini SJ, którego rok później Profittlich zastąpił na tym stanowisku. Wpływ na to miała dobra znajomość języka polskiego i spraw polskich. Większość katolików mieszkających w Estonii stanowiła ludność pochodzenia polskiego.

Administrator apostolski Estonii

11 maja 1931 roku Eduard Profittlich został mianowany administratorem apostolskim w Estonii. Pięć lat później przyjął sakrę biskupią, stając się pierwszym katolickim biskupem Estonii od czasów reformacji.

Sytuacja Kościoła katolickiego w Estonii była dość skomplikowana. Pod wpływem protestantyzmu w XVI wieku kraj ten stracił wiarę katolicką i niezależność polityczną. Odzyskał ją dopiero w 1918 roku. Na początku XX wieku na terenie Estonii było ok. 6 tysięcy katolików, jednak po uzyskaniu niepodległości wielu katolików pochodzenia litewskiego i polskiego wyjechało z kraju. Pozostało ich wtedy już tylko ok. 2 tysięcy.

Oprócz niewielkiej liczby wiernych problemem było również rozproszenie ludności oraz jej wielojęzyczność. Doświadczenie zdobyte przez Profittlicha podczas studiów w Krakowie oraz posługi w Opolu i Hamburgu zaprocentowało w pracy z bardzo zróżnicowanym środowiskiem estońskim. Eduard studiował literaturę estońską, nauczył się tamtejszego języka i po jakimś czasie otrzymał także estońskie obywatelstwo. Nowy administrator apostolski sprawnie opracował plan rozwoju Kościoła w Estonii i rozpoczął swoją posługę biskupią z wielkim zaangażowaniem oraz poświęceniem. Szczególnym zainteresowaniem i popularnością cieszyły się jego kazania, na które przychodzili również wierni innych wyznań.

Biskup Profittlich rozpoczął wydawanie pierwszego w kraju tygodnika kościelnego, który w dużej mierze był czytany przez estońską inteligencję. Z czasem rosła liczba wiernych i założono nowe parafie w kilku miejscowościach. Pracowali przy nich księża oraz siostry zakonne między innymi z Polski i Czech. Duży nacisk został położony przez administratora apostolskiego na religijne wychowanie młodzieży, prowadzone poprzez regularne lekcje religii w szkołach. Po negocjacjach z rządem udało mu się zawrzeć konkordat, na mocy którego potwierdzono prawny status administracji apostolskiej w Estonii. W listopadzie 1936 roku został mianowany arcybiskupem tytularnym Adrianopola. Konsekracja biskupia odbyła się miesiąc później w kościele parafialnym św. św. Piotra i Pawła w Tallinnie.

II wojna światowa, aresztowanie i śmierć

Wybuch II wojny światowej zmienił wszystko. Pakt Ribbentrop-Mołotow spowodował, że Europa została podzielona na strefy wpływów. W 1940 roku Związek Radziecki zajął Estonię, co nie tylko zmieniło sytuację polityczną, ale również wpłynęło negatywnie na działalność Kościoła w tym kraju. Rozpoczęły się prześladowania, kontrolowano i ograniczano do minimum praktyki religijne. Całą tę sytuację w liście do papieża opisał abp Profittlich.

Początkowo arcybiskup zastanawiał się nad powrotem do Niemiec, jednak podjął decyzję, by pozostać przy swoich wiernych. W tym samym czasie niemiecka ambasada w Tallinnie nalegała, aby zrzekł się estońskiego obywatelstwa i przyjął ponownie niemieckie, na co Profittlich nie wyraził zgody. Po nasileniu się fali prześladowań, w nocy 27 czerwca 1941 roku został aresztowany przez NKWD. Przeszukano jego mieszkanie, zarekwirowano kilka przedmiotów oraz korespondencję i oskarżono go o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Został przewieziony do więzienia w Kirowie, które znajduje się 800 km od Moskwy. Tam odbywały się przesłuchania (wszystkie w nocy) i postawiono mu zarzuty. Został uznany za winnego udzielenia bezprawnej pomocy w emigracji personelu Kościoła katolickiego oraz prowadzenia działalności antyrewolucyjnej i agitacji w Kościele. Sąd potwierdził jego winę i skazał Eduarda Profittlicha na karę śmierci przez rozstrzelanie. Jednak niesłusznie skazany arcybiskup zmarł w więzieniu w Kirowie 22 lutego 1942 roku, przed wykonaniem wyroku. Do końca życia pozostał wierny Bogu i wierze. Był gotowy przyjąć męczeńską śmierć za wiarę. W liście do bliskich zapisał takie słowa: „Moje życie, a kiedy potrzeba także moja śmierć, są życiem i śmiercią dla Chrystusa”.

Uroczystości beatyfikacyjne

Losy arcybiskupa od dnia jego aresztowania do śmierci pozostawały nieznane aż do 1990 roku. Wtedy to, po odzyskaniu niepodległości przez Estonię, Sąd Najwyższy udostępnił informacje i całkowicie zrehabilitował duchownego. Jednak jego ciała nigdy nie odnaleziono. W grudniu 2024 roku papież Franciszek promulgował dekret o męczeństwie, otwierając tym samym drogę do beatyfikacji Eduarda Profittlicha, która pierwotnie miała odbyć się w maju 2025 roku, jednak ze względu na śmierć Ojca Świętego została przeniesiona na 6 września 2025 roku.

Przez cztery dni trwały obchody, w ramach których odbyły m.in.: nieprzerwane wyczytywanie przez 21 godzin nazwisk 22 600 Estończyków – ofiar komunizmu, koncert, adoracja eucharystyczna, a także msze dziękczynne. W uroczystościach beatyfikacyjnych wzięło udział wielu wiernych, a także przedstawicieli duchowieństwa, również z Polski. To było wielkie wydarzenie dla całej społeczności Kościoła katolickiego w Estonii, wszak ten kraj doczekał się pierwszego błogosławionego w swojej historii!

Jako relikwię wybrano oryginalny list z 1941 roku, w którym Eduard zawiadamia bliskich, że zamierza pozostać w Estonii i podporządkować się woli Bożej. Wspomnienie błogosławionego ma być obchodzone corocznie 21 lutego.

 Tekst pochodzi z kwartalnika nr 1/2026

/mdk