Wiara dąży swoją naturą do wyrażania się w formach artystycznych i świadectwie historycznym, które mają wewnętrzną siłę ewangelizacyjną i wartościowość kulturową,
przed którą Kościół jest wezwany do poświęcenia jej maksymalnej uwagi.

Te słowa papieża Jana Pawła II („Motu Proprio Inde a Pontificatus Nostro initio”, 25.03.1993) odnoszą się do szczególnej misji Kościoła, jaką jest ochrona dziedzictwa kulturowego, stanowiącego wyjątkową wartość ewangelizacyjną. Wyrazem tej troski jest tworzenie placówek muzealnych przeznaczonych do gromadzenia i ochrony przedmiotów kościelnych, które wyszły z użytku i stały się niepotrzebne, a zasługują na szczególną ochronę i opiekę ze względu na walory historyczne, kultowe lub artystyczne. Celem owych placówek jest ocalenie tych wyjątkowych pamiątek przeszłości przed zniszczeniem.

Kościół wobec sztuki

Kościół od dawna był ważnym mecenasem sztuki, dlatego też dziedzictwo poprzednich epok w znacznym stopniu jest związane z funkcjonowaniem instytucji kościelnych. Dbałość o zabytki przeszłości przyświecała ludziom Kościoła już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, kiedy to zabezpieczano dekoracyjne elementy antycznych świątyń, wykorzystując je do budowy i ozdoby chrześcijańskich kościołów i w ten sposób ratując przed całkowitym unicestwieniem. Uwagą były też otaczane artefakty – obrazy, mozaiki, reliefy, rzeźby. Wydarzeniem historycznym o szczególnym znaczeniu był sobór nicejski II (787 rok), na którym ustalono najważniejsze w historii Kościoła tezy na temat czci wizerunków świętych. Potępiając niszczenie przedstawień (ikonoklazm), sobór sformułował precyzyjną wykładnię na temat prawomocności tworzenia obrazów oraz ich roli i miejsca w Kościele. Określił zasady funkcjonowania wizerunków i – co istotne – zapewnił ich poszanowanie.

W kolejnych epokach papieże, biskupi, księża i zakonnicy nie tylko stawali się mecenasami sztuki im współczesnej, zamawiającymi u wielkich mistrzów dzieła do wystroju i wyposażenia kościołów, klasztorów i rezydencji, ale sprawowali również pieczę nad pamiątkami przeszłości – gromadzili je i chronili. Dbali o dzieła sztuki, będąc świadomymi nie tylko ich wartości artystycznej i materialnej, ale – przede wszystkim – znaczenia tych obiektów jako nośników wyjątkowych treści. Wyrazem troski o zabytki przeszłości było np. ustanowienie przez papieża Leona X w 1516 roku funkcji dyrektora zabytków wykopalisk w Państwie Kościelnym (został nim Rafael). Z kolei papież Paweł III ustanowił kary za niszczenie zabytków: sumy z owych kar miały, jego decyzją, zostać przeznaczone na konserwację.

Fot. domena publiczna / Muzeum Archidiecezji Warszawskiej

Świadomość potrzeby ochrony

Wyjątkową rolę wobec obiektów sztuki odegrały w dziejach Kościoła katolickiego uchwały soboru trydenckiego (ostatnia, 25. sesja, 1563 rok). Sobór „ocalił dla kultury światowej dzieła sztuki dawnej i uzasadnił teologicznie możliwość rozwoju sztuki w przyszłości”. Sztuka została uznana za przekaz wiary. Dekrety zalecały „aby sztuka była nauczaniem i utwierdzaniem w wierze” (cyt. za: P. Maniurka, Prawna ochrona zabytków kościelnych. Problemy dóbr kultury w świetle norm kościelnych, [w:] Muzea kościelne wobec nowych wyzwań, red. s. N. W. Błażejczyk i P. Majewski, Warszawa 2019).

Postanowienia soboru trydenckiego zostały w Polsce przyjęte dość szybko – nastąpiło to na synodzie w Piotrowie w 1577 roku. Z kolei kwestie ochrony zabytków sztuki kościelnej podjął zwołany przez biskupa Marcina Szyszkowskiego w 1621 roku synod krakowski, na którym została przyjęta ustawa nakazująca konserwację starych, zniszczonych obrazów i przywrócenie ich do dawnej świetności. Była to pierwsza taka ustawa w Polsce.

Problem zabezpieczenia obiektów o charakterze artystycznym i historycznym – nie tylko przed zniszczeniem, ale także przed kradzieżą lub rozproszeniem – stał się w dawnej Rzeczypospolitej szczególnie istotny w czasie rozbiorów. Szczególnym zagrożeniem dla dzieł sztuki okazały się kasaty zakonów istniejących na terenach zaborów. Klasztory były skarbnicami dzieł sztuki. Majątek po zlikwidowanych instytucjach kościelnych przejmowało obce państwo. Straty były ogromne i nieodwracalne. Ale cenne wyposażenie częstokroć ulegało też kradzieży, rozproszeniu, destrukcji na skutek opuszczenia, porzucenia lub nawet bezmyślnej dewastacji. Z kolei w ocalałych świątyniach wiele cennych pamiątek związanych z życiem religijnym niszczało z powodu wycofania z użytkowania i składowania w nieodpowiednich miejscach. Znaczna część obiektów ulegała też degradacji wynikającej z nieumiejętnego użytkowania oraz braku wiedzy i funduszy na fachową restaurację. Obiekty te znikały bezpowrotnie. W obliczu tak wielkich zagrożeń zaistniała konieczność powołania i organizacji placówek, których zadaniem byłoby gromadzenie, zabezpieczanie i opracowywanie przedmiotów stanowiących dorobek religijny i kulturowy Rzeczypospolitej. Rolę tę miały spełniać muzea diecezjalne.

Fot. ScheWo, CC-BY-SA-4.0 / Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu

Tymczasem w Polsce

Najstarsze, funkcjonujące do dziś polskie muzeum diecezjalne znajduje się w Tarnowie. Zostało założone w 1888 roku. Dziewiętnastowieczną metrykę mają też muzea diecezjalne we Wrocławiu (1898) i Poznaniu (1894), a w ciągu pierwszych pięciu lat XX wieku powstały placówki w Przemyślu i Sandomierzu. Nie zawsze jednak oficjalna data jest miarodajna, istnieją bowiem muzea, które zostały erygowane lub otwarte w późniejszych latach, w okresie dwudziestolecia międzywojennego czy nawet po wojnie, ale ich zaczątki sięgają okresu znacznie wcześniejszego. Tak jest z Muzeum Diecezjalnym we Włocławku, którego kolekcja była budowana od lat 70. XIX wieku. Działało ono jako muzeum seminaryjne na potrzeby kształcenia alumnów, a oficjalnie zostało otwarte w 1995 roku. Podobnie było w Warszawie: geneza dzisiejszego muzeum archidiecezjalnego sięga czasu zaborów. Powstanie stołecznego muzeum było wynikiem starań i działalności środowiska kapłanów warszawskich, podejmujących wysiłki zmierzające do ratowania przed zaborcą rosyjskim cennych dzieł sztuki sakralnej i przedmiotów kościelnych na Mazowszu. Obiekty były gromadzone przez duchownych od przełomu XIX i XX wieku; porządkowano je w kapitularzu katedralnym i już w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku można je było tam oglądać, choć oficjalne otwarcie (w nowej siedzibie) nastąpiło dopiero w 1938 roku.

Dwudziestolecie międzywojenne obfitowało w nowe placówki muzealne. Polska stała się niepodległa, odradzała się. Kościół, który przez długie lata zaborów podtrzymywał naród na duchu, teraz włączył się w nurt odbudowy kultury. Zostały powołane nowe muzea diecezjalne: we Lwowie, Janowie Podlaskim, Siedlcach (przeniesione z Janowa), Lublinie, Pelplinie, Łodzi, Żytomierzu, Krakowie. Po II wojnie światowej, pomimo ogromnych strat poniesionych przez muzea diecezjalne, placówki te przystąpiły do odbudowy swoich zasobów i zostały reaktywowane, choć niekiedy następowało to z oporami. Na przykład w Warszawie w powojennej rzeczywistości władze komunistyczne nie widziały możliwości funkcjonowania muzeum kościelnego i dopiero upór i dyplomacja prymasa Stefana Wyszyńskiego doprowadziły do zgody na ponowne otwarcie i funkcjonowanie placówki w 1980 roku.

Równolegle do odbudowy dawnych kolekcji otwierano po wojnie nowe muzea diecezjalne. Trzynaście z nich powstało już w XXI wieku, w ciągu ostatniego dwudziestolecia. Obecnie w Polsce działa 38 muzeów diecezjalnych.

Powstające w Polsce od ok. połowy XIX wieku muzea kościelne, a zwłaszcza placówki diecezjalne, miały określone funkcje, z których najbardziej oczywistą wydaje się zabezpieczanie, gromadzenie, przechowywanie, a w konsekwencji też ekspozycja zabytków. W miarę powiększania się kolekcji muzealnych te podstawowe zadania ulegają w każdej placówce rozszerzeniu. Obiekty trzeba zinwentaryzować i skatalogować. Trzeba zadbać o stan zachowania i o prawidłowe warunki przechowywania. Poddawać konserwacji. Wreszcie – trzeba je badać naukowo, opracowywać – uściślić czas powstania, zdobyć wiedzę o miejscu pochodzenia, autorze lub warsztacie, który je wytworzył, szukać analogii i kontekstów historycznych. Te oczywiste zadania realizują wszystkie placówki muzealne, nie jest to wyróżnik muzeów gromadzących zbiory sakralne. Natomiast specyfiką muzeów diecezjalnych (czy parafialnych lub klasztornych) jest ochrona zabytków nie tylko jako przedmiotów o walorach artystycznych czy historycznych. Muzea te są bowiem instytucjami o charakterze duszpasterskim, w których chroni się dziedzictwo kulturowe związane z wyrażaniem wiary w Boga, kultem, historią chrześcijaństwa. Najważniejszą bowiem funkcją muzeum kościelnego jest przekazywanie prawdy o Bogu poprzez dzieła sztuki i przedmioty kultu. Zgromadzone w muzeach religijnych przedmioty dają świadectwo działalności Kościoła i duchowości wspólnot ludzi wierzących, pełnią funkcję katechetyczną, są narzędziem pracy duszpasterskiej. Poprzez obcowanie z pięknym przedmiotem sztuki religijnej widz zostaje zaproszony do wejścia w sferę sacrum. W tym sensie muzea kościelne sprawują szczególną misję strażnika historii wspólnoty chrześcijańskiej. Pełnią służbę Bogu i ludziom.

Fot. Kacper Szymański, CC-BY-SA-4.0 / Muzeum Diecezjalne w Tarnowie, obraz Opłakiwanie z Chomranic

Specyfika placówek diecezjalnych

Na tle tak zarysowanej ogólnej specyfiki muzeów kościelnych muzea diecezjalne wyróżniają się jako miejsca o szczególnym charakterze. Ich zakres działalności jest dużo większy niż tworzonych na ich podobieństwo mniejszych placówek służących przechowywaniu przedmiotów sakralnych. Postulaty odnoszące się do funkcjonowania muzeów diecezjalnych zostały sformułowane w Dokumencie Maltańskim, przyjętym na Międzynarodowym Sympozjum na Malcie w 1994 roku. Pojawia się w nim m.in. zalecenie, by każda diecezja zadbała o muzea diecezjalne, które powinny się stać ośrodkami medytacji kulturalnych i pastoralnych, oraz by zadbała o odpowiednie przygotowanie osób zdolnych kierować takimi instytucjami. Dokument poruszył ponadto kwestię współpracy z podobnymi muzeami innych wyznań chrześcijańskich.

Muzea diecezjalne są powoływane decyzją biskupów diecezjalnych w trosce o ochronę historycznego, artystycznego i kulturowego dziedzictwa określonej diecezji. To chronione dziedzictwo ma służyć głoszeniu Dobrej Nowiny i dziełom miłosierdzia. Praca muzeów diecezjalnych wpisuje się w szeroko pojętą działalność pastoralną diecezji. Poprzez dzieła sztuki sakralnej muzea diecezjalne objawiają prawdy teologiczne i prowadzą misję ewangelizacyjną. Otwarte na badania naukowe, gromadzą, eksponują i rozpowszechniają materialne świadectwa wiary, dzieląc się w ten sposób naukami Chrystusa.

 Tekst pochodzi z kwartalnika nr 1/2026

/ab